كرد و كتابى از ارسطو به نام السّماء و العالم خواند ، و چون در آن كتاب به اينجا رسيد كه [ سطح ] آب شكل كروى دارد ، برگهاى فراوانى در اين‌باره چيز نوشت و در آنها ياداور شد كه آب به شكل ظرف خود درمىآيد و اگر در ظرف چهارگوش باشد چهار گوش و اگر در ظرف پنج‌گوش باشد پنج‌گوش و اگر در ظروف كروى باشد به شكل كره مىشود . و نيكوترين پاداشى كه مىتوانست داشته باشد ، همان بود كه ابو بشر متّى بن يونس قنّائى به وى داد ؛ آن دو در مجلسى با يكديگر روبه‌رو شدند و ابو هاشم گفت كه كتاب السّماء و العالم را نقض كرده است ، و ابو بشر كه چنين شنيد آب دهان خود گرد كرد و آن را به ابو هاشم چشاند و گفت : « خدا چشمت را باز كند ، اين سخن نيازمند نمكى بود ! » . و اگر من به جاى او مىبودم ، در گوشهايش اذان مىگفتم و شستش را مىگزيدم تا از حالت صرع و بيهوشى بيرون آيد . و سخن گفتن با ايشان سودى ندارد بلكه تباه كردن وقت و عمر است . آنان پيشوايان خود را - با وجود خطا كردن و مخالف ضرورت بودن - بيش از كسانى شايستهء بزرگداشت مىدانند كه به شهرهاى يونان سفر كرده و به حقيقت دست يافته‌اند . و اين بود بيست و هشت تركيب كه آنها را بر شمردم ؛ و از جاهاى واقع بر معدّل - النّهار و عرضهاى جنوبى بدان جهت سخن نگفتم و تنها به سرزمينهاى شمالى پرداختم كه هر كس اينها را فهم كند آنها را نيز مىتواند تصوّر كند . و آنچه ما خود براى عمل برمىگزينيم نوع اوّل است كه زمان آن از نصف شب حساب شود ، چه در آن به دانستن عرض دو شهر و ميل خورشيد نياز نداريم ، و نيز محتاج آن نيستيم كه از راه محاسبه تعديلهاى روز را بيرون آوريم ، و به‌همين جهت خطاهايى كه از محاسبهء جيبها حاصل مىشود ، ديگر بر خطايى كه از كوچكى اسبابهاى اندازه‌گيرى و ناتوانى آدمى فراهم مىآيد ، افزوده نمىشود و آن را محسوستر نمىكند . و اينك خلاصهء آنچه را كه به تفصيل گفتم مىآورم و مىگويم : اگر وقت رصد شدهء در دو شهر را نسبت به نيمشب در دست داشته باشيم ، در آن نظر مىكنيم : اگر